Zazalar

Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşan İranî bir halktır. İran'daki dillerden Zazaca'nın başlıca ünsüzleri: q, z, h, t, r, m, d, n, ş, y, m, y, n, t, w, b, r, q, z. (Aynı zamanda, kelime grubunu bozmadan, Çince'nin konuşulduğu ülke isimleriyle karıştırmak doğru değildir.)
İran'da İranlıların yaşadığı bölgeler arasında, Zazalar (özellikle Zazak) ve Kürtler (özellikle Yezidiler) önemli bir yere sahiptir. Türklerin İran'da konut olarak kullandıkları köylere de örnekler verilebilir.
Bugünkü Zazalara dair bilgiler çok zayıftır. Bunlar İran'dan sığınmış olan Zazaların en son takipçileridir.
Zazaların coğrafi dağılımına bakıldığında, Tahran, Nasıfiye, Zahrestan, Zabol, Pashtun, Mescheteh, Sari gibi iller bulunur.
Zaza halklarının Müslümanlar tarafından Hıristiyanlığa geçişleri hakkında tarihçiler herhangi bir bilgi vermemektedir. Bilinen en eski çağdaş Hıristiyanoğulları olanlardan birinin Yahuda el-Manhavi olduğu bilinmektedir.
H. MÖ 522 yılında Yahudi yazarlar Paul, Yohanan ve Benyamin (Yezidi) İsyanı'nın temelini attılar. Paul ve Yohanan, Yahudilere karşı karargah kuran Hıristyanlardır.
MÖ 526 yılında Romalıların Mısır'dan geçip bu devlete karşı başlattığı ayaklanma ve Roma'nın Mısır'da hâkimiyeti sırasında Hıristyalılar, Mısır'daki Hıristi devletlerin iç işlerine karışma ve Hıristia prensliği kurma fikrini benimsemişlerdir.
M.S. 6369 tarihinde Roma İmparatoru'nun komutanlarının öldürülmesi ve ardından Yahudiler ve Mısırlılar'a karşı özgürlüğe uğratan Roma İmparatoru L. Julius Augustus Yahudileri köle beraber şehirlerini idare etmelerine karşılık Yahudilerden oluşan bir yönetim kurdular.
Mısır'ın eyalet eyaletlerinden Roma eyaletlerine göçirilirdi. Mısır'dak merkez hükü eyaletlerinin Mısır'deki hücetleri İsk'nin eyaletleri Mısır'adış Hı üzerinde hakim olusturdulardı. Mısır eyaletlerinin vek merkezi ise adı. Şamda eyaletin merkezi ise Edess'tir.ed adı ile atsıordu.ş'ti eyaletlerin adı şeklir.lerdi.
Roma eyaletleri eyaletlerinden Mısır eyaletlerine aadının komutan Dustin'i'i eyalet.edetlerin şehrizler.
dördelirler içınderi vilay'e, o'e edler vuru Etsin'e vla, niy aadetlerin ediyler ır ır:ları Viyeriçse adliş valdir ıaydı.vek vli a-lrı (edun'e vek'ın-açeri v:adlär'ar,ed'a.a iller İsned-i ede. (v yade tsn-velı vek vəd, m.ser äteridvvel'e ı a'de.de erae-de vl-vekae-ü-veli'eriadğe dyle-vez.də ədu.a vak əndi.e.ddə-ə'de,ei ərē,e-vn ae-a-v vare vére-e ə ə.a ət,yə-ere-e-a ya'e-ve _er uvdikd-dere-ere-en-i-ve ae-e-re.ye-a-ayd ^a-e-kəsere ɛ əy ənve-ke-vane vard de-āve-e _j·e ẽv-e uv ə-

Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşan İranî bir halktır. Türkiye'nin çoğunlukla Doğu Anadolu Bölgesi'nde; Bingöl, Elazığ, Erzincan ve Tunceli, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ise; Diyarbakır, Gerger ve Siverek, Hilvan, Çermik yörelerinde yaşamaktadırlar. Zazalar, yaklaşık 2-3[5] milyon nüfusa sahiptir. 12 Eylül Darbesi'nin ardından Zazalar dahil birçok entelektüel azınlık, Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve ABD'ye göç etti. Zaza diasporasının en büyük kısmı Avrupa'da, ağırlıklı olarak Almanya'da bulunmaktadır.[7][8]

Dini açıdan günümüzde Müslümanlığı benimseyen Zazalar Sünni ve Alevi olmak üzere iki kesime ayrılmışlardır. Zazalar; İran halkları ve İranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar.[9]

Dil

Zazalar
Zazaca'nın İrani diller içindeki yeri
Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte, Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik göze çarpmaktadır. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Kürtçe (Kurmanci), Türkçe ve Arapça gibi diller de konuşulur. Zazaca, dil bilimi bakımından Hint-Avrupa dil ailesine mensup İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir.[Paul9] Zaza dilinin, tarihsel gelişimi incelendiğinde Zazaca'nın kadim İrani dillerin birçok arkaik özelliğini koruyan bir dil olduğu ifade edilmektedir. Zazaca, eril dişil ayrımını da çok güçlü bir şekilde muhafaza eden bir dildir. Zazaca'da Farsça ve İngilizce gibi dillerde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlayabileceğimiz zaman da bulunmaktadır.[10] Bunun dışında, Zazaca dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça ile büyük oranda benzerlik göstermektedir.

Din

Zazalar
Zazacanın üç ana lehçe grubuKeskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar ↗
  Kuzey Zazacası (Alevi Zazalar)
  Merkezî Zazaca (Sünni Zazalar)
  Güney Zazacası (Sünni Zazalar)

Zazaların dini ağırlıklı olarak İslâm'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik (Hanefi ve Şafii) ve Alevilik'tir.

Sünni Zazalar daha çok Bingöl, (Solhan, Bingöl Merkez, Genç), Elazığ (Arıcak, Sivrice, Maden, Alacakaya, Palu), Şanlıurfa (Siverek, Hilvan), Adıyaman (Gerger), Diyarbakır (Çermik, Çüngüş, Hani, Eğil, Lice, Kulp, Ergani, Dicle), Bitlis (Mutki), Malatya (Pütürge), Aksaray (yer yer) gibi il ve ilçelere yayılmış durumdadırlar.

Alevi Zazalar daha çok Tunceli (tüm ilçeler, Çemişgezek'te az bulunur), Sivas (Zara, İmranlı, Kangal, Divriği), Tokat (Almus, Zile), Erzincan (Merkez, Kemah, Çayırlı, Üzümlü, Tercan), Muş (Varto), Bingöl (Yayladere, Bingöl Merkez, Adaklı, Kiğı, Yedisu), Erzurum (Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale), Gümüşhane (Şiran), Malatya (Arguvan), Kars (Selim) ve Ardahan (Göle) de ikâmet etmektedirler.

Folklor ve kültür

Zazalar
Bir Zaza kadını
Zazalar
Bingöl'den bir Zaza kızı
Zazalar diğer İrani halklarla dil ve kültür bağlamında birçok ortak özellik paylaşırlar. Söz konusu bu İrani halkların dilleri aynı kökten gelmektedir ve birçok ortak sözcük barındırmaktadırlar. Sözcüklerin kökleri büyük oranda aynıdır; renklerin, sayıların, bitkilerin adlandırılmasında benzer ortak sözcükler kullanılmaktadır. Kılık-kıyafet, halk masalları, gelenek-görenekler, dini inançlar, bayramlar pek çok noktada ortak özellikler taşımaktadırlar. Zazalar geçmişte bütün İrani halklarda olduğu gibi irili ufaklı çok sayıda aşiretlere bölünmüştür fakat günümüzde aşiret yapısı ve kuralları hemen hemen yok olmuştur. Zazalar tarihsel olarak kırsal ve feodal bir hayat sürmüşler, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. Bu noktada Zazaların yaşadıkları Anadolu Yarımadası'nın doğusu tarih boyunca farklı birçok halkın yaşadığı ve farklı devletlerin hüküm sürdüğü bir coğrafya olmuştur. Bu durum ve yaşadıkları coğrafyanın kültürel kesişimselliği nedeniyle Zazalar Anadolu'nun doğu ve güneyinde yaşayan diğer komşu halklar olan Türkler, Türkmenler, Ermeniler, Araplar ve Kürtler gibi farklı halklarla tarihsel olarak sürekli kültürel etkileşim içinde olmuşlardır. Nitekim söz konusu kültürel etkileşim ortaya çıkardığı kültürel yakınlığın yanı sıra Zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasına neden olmuştur.[12]

Elâzığ, Tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. Erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. Bingöl bölgesinde ise erkekler külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar gitmektedir.

Zazalar arasında kutlanan başlıca bayramlar ve önemli günler şunlardır:

Köken bilim

Etimolojik çalışmalarda "Zaza" isminin anlamı Zazacada "Za'dan doğan" manasına gelmektedir. "Za" eski Zaza mitolojisinde bir Tanrı ismiyken aynı zamanda "Za" kelimesi Zazacada "doğmak" manasına gelir. Dolayısıyla "Zaza" isminin anlamı "doğandan doğan" ya da "Za'dan doğan" manasına gelmektedir. Öte yandan "Za" kelimesi Zazaların yaşadığı coğrafyada birçok olgunun isimlendirilmesinde kullanılmıştır. Ör. Zagros (Zagroza), Asya (Azaia), Mezopotamya (Mazapotamya)... Ayrıca Mezopotamya kelimesinin etimolojik kökeninde Zazaca olduğuna dair çok güçlü teoriler vardır bkz. Ma-Za-Pot-Amya kelimesini parçalarına ayırdığımızda Zazacada Ma:biz, Za: Tanrı-doğmak, Pot:pişmek, Amya:gelmek anlamlarına ulaşılır. Yani Mezopotamya Zazacada "Biz Za'dan doğup ya da 'biz doğup' pişerek geldik." anlamına gelir. Arkaik kaynaklara bakıldığında "Zaza" isminin günümüzden önceki kaynaklarda da zikredildiği görülmektedir. Akaçça, Armanice, Hititçe, İbranice, Peklice, Urartuca, vb. dillerine ait çivi yazılı tabletlerde, Antik (Tevrat) betimlerinde Zaza adının günümüzde kullanımıyla ya da yaklaşık bir imla ile geçtiği görülmektedir. Ortaçağ kaynaklarına bakıldığında bu ismin ‘Zavzan, Zuzan, Zazan’ vb. şeklinde geçtiği görülmektedir. Zaza kelimesi ile arkaik metinlerde ilk defa İran'daki Behistun Yazıtında karşılaşmaktayız. MÖ. 552 yılında Pers Kralı I. Darius tarafından İran’ın Hemedan Eyaleti bölgesinde Bisütun kaynaklarında yazdırılmıştır. Bu taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında Zazana adında bir yerin adı geçmektedir. Bu Eski Farsça yazıtta Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zazalar’ın yaşadığı yerleşke alanlarıdır. Zaza adının geçtiği diğer bir kaynak ise 1329/1330 tarihli Kureyş Şeceresi olan, yazılı bir deri dokümandır. Sıralanmış birkaç Zaza aşiret adının geçtiği belgede, Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza geçer. (Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا 'Zaza kabilesinden talip Mollā Beni') [13][14] Yine milattan önce 2. yüzyılda Yakın Doğu’da yaşayan bir mimarın soyadının 'Zazai' olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir.[15] Gezgin Marko Polo'nun yol haritasında Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye Zorzanie/Zarzania dendiği; ancak bu bölge sınırının Hazar Denizi’ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır ve Zaza ismi ile bölge ilişkilindirilmektedir. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak isminin "Ninni-Zaza veya İnnana-Zaza" olduğu kaydediliyor. Eski yer isimleri arasında da 'Zaza' adına rastlandığına işaret edilerek, Zaza-Buha’nın (MÖ.880), Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif ediliyor.[Mehmet Aydar 2003] Bazı araştırmacılar ise Zaza sözcüğünün Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden geldiğini öne sürmektedir.[Karabulut S. 2013][Werner E. 2017]

Tarihçe

Tarihsel olarak Zazaların birçok imparatorluk ve devlet ile ilişkisi olduğu çeşitli dil bilimciler araştırmacılar tarafından söylenmektedir. Bunlardan biri Part İmparatorluğu; Sasanilerden önce İran’ı yöneten Kuzey doğu İran orjinli bir halk olup, Windfuhr onların dillerinin Zazacaya çok yakın olduğunu belirtmektedir. İranlı tarihçi Kaveh Farrokh’da Zazalarla Partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir.[16][17] Alman dil bilimci Jost Gippert Zazaca ile Orta İrani dil olan Partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir.[18] Bazı araştırmacılara göre Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan kelimelerinden gelmektedir. 'Zaza' ismi ve Zaza dilinin, Sasaniler'in diline yakın olduğu, Zazalar ve Zazaca'nın Sasani ya da Zazani imparatorluğunun ardılı olarak kabul edildiği de belirtilmektedir.[Karabulut S. 2013][Werner E. 2017][19] Sasani İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Sasaniler’in birçok savaş yaptığı düşmanı Bizanslılar’ın Kayzeri, ele geçirdiği sınırlar ile Sasani nüfusunuda içinde barından bölgeyi 1071’e tarihine dek 400 yıl elinde tuttu. Bölgede barınan nüfus, bu süre içinde ‘Rumlaşmamış’ ve kendini, eski devletinin ismiyle Sasani kalıntısı olarak Sasa ya da Zaza şeklinde adlandırmaya devam etti. Onlar, kendilerini bu isim ile tarif etmedi, onlara bu tarifi Bizans Kayzeri yakıştırmıştı. Belli ki Kayzer, bölgedeki ekalliyeti 'Zaza' diyerek küçümsemeye çalışmıştır. Bizans tarafından küçümsenen ve ana coğrafyalarıyla ilişkisi kopan, tekrardan irtibat kurma şansı da kalmayan Sasaniler sıkıştıkları derin vadilerde unutuldu,fakat onlar başlangıçtaki bağlılıklarını ise unutmadı. Aradan geçen zaman içerisinde, bölge insanları, kültürel kodları yıpranmış ve başka biçimlere evrilirken ellerinde kalan son şeye sarıldılar isimlerine: "Sasani ya da Sasa veya Zaza"

Rus doğubilimci, Minorsky ve W. B. Lockwood, David. N. Mackenzie, Karl Hadank, Artur Christensen gibi birçok dil bilimci de Zazaların kullandığı 'Dımıli' sözcüğünün Dailemi/Dailomi'den geldiğini ve Deylemli demek olduğunu ve Zazalar'ın Hazar Denizi'nin güney kıyılarındaki Deylem'den göçenlerin devamı olduğunu, atalarının dilini günümüze kadar koruyabildiğini söylemişlerdir.[22][23][24] "Behustin Kitabeleri"nde Deylemlilerin konuştukları dil için 'Zuzu' denilmiştir. "Zuzu" yani bugünün anlamıyla 'Zaza'.[26]

Yer İsimleri

Zazaistan, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Dr. Zülfü Selcan’ın “Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi” adlı makalesi. Bu makalenin ve kitabın 114-115. sayfalarında bir Zazaistan haritası yer alır. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli’nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar.

Zazaistan adını ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. Pamukçu'ya göre, Zazalar hem Türkler hem de Kürtler tarafından reddedilen bir halktır ve Kürdistan yerine Zazaistan teriminin kullanılması gerekmektedir.[28]

1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan Raya Zazaistani (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.[29]

Zawazan (Zauzan) Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihi Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir (1160-1234)'e göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu."[30][31] 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir. Dil bilimci David Neil MacKenzie, de Zazalar'ın İran Hazar'ından gelip, Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani şimdi yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olması olasılığının zayıf olduğuna işaret ederek, başka bir varsayımı ele almak gerektiğini vurgulamaktadır. Onun varsayımı, Zazaların bugün Kürdistan'ın kalbi olarak kabul edilen yerde, yani Van Gölü'nün güney ve batısındaki topraklarda yaşadıkları ve kendilerinin ilerleyen Kürtlerce batıya gitmeye zorlandıkları varsayımıdır.[33] Bu coğrafi adlara M.S. 10. ve 13. yy. arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yy. da henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yy. coğrafyacılarından Yakut, 1225'de yazdığı "Mu’jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder." [34] İbn al-Athir, Zawazan'dan al-Zawzan adı altında söz eder ve sınırlarının Musul'a iki günlük mesafeden başlayıp Ahlat sınırlarına ve Azerbaycan’da ki Salmas’a kadar uzandığını kaydeder. Mukaddasi ise, al-Zawzan'ı Cezirat ibn Omar'ın bir parçası olarak görür (Akt. Minorsky, EI). Al-Zawzan'dan Zozan olarak da söz eden V.Minorsky'e göre bu bölge sonraları alan olarak daha da genişledi, ama Minorsky kabaca bugünkü orta/merkez Kürdistan’a tekabül ettiğini söylediği Zawzan (Zozan)'ın sınırlarının netçe tanımlanamadığını da not eder. Onun da işaret ettiği gibi Artsruniler’in Vaspurakan krallığı kaynaklarda Zawzan krallığı olarak da bilinir. Minorsky, Araplar’ın Sason’a al-Sanasina (Senasine) dediklerine de işaret etmektedir (Bk. Minorsky, Enc. Of Islam‘ın Kürtler maddesi). Araplarda Zawzan adı daha çok Zawazan şekli altında görünür ve Sason adına karşılık kullanılır. Tüm bu adlar henüz Kürdistan adının görünmediği bir dönemde, Arap/İslam istilası sırasında ve çok öncesinde mevcutlardı ve bu adlarla tarif edilen coğrafya da Urartu Krallığının merkez bölgesidir, yani Van Gölü ve çevresindeki topraklardır. Zaza-yoğun yerleşmelerin hemen hepsi Urartu corafyası ile örtüşürler. Dr. Grant, Zozan/Gozan’ın Asurya’nın bütün dağlık alanlarını kapsadığına işaret eder.

Gozan veya Zozan

G ve Z seslerinin birbirine dönüştüklerine tanık olunur. Bu sözcüklerin ikisi de bir yoruma göre tıpkı Harran sözcüğü gibi bolluk diyarı, çayır, otlak anlamına gelmektedirler. 1835'te bölgeyi gezen Amerikalı Protestan misyoner Dr. Asahel Grant, 1840'ta yazdığı "The Nestorians or The Lost Tribes" adlı kitabında (Türkçe çevirisi çin bk. Nasturiler Ya da Kayıp Boylar, Nsibin Yay., 1994, Çev. Meral Barış), Asuristan dağlık alanlarının hepsine birden Zozan/Gozan adı verildiğini ve Tevrat'da geçen Gozan'ın da bu aynı bölgeye referans olduğunu yazmaktadır (Bk. a.g.e., s. 54).

Zuzan

El-Biruni, Eba Müslim zamanında Nişabur civarında bu adı taşıyan bir yerleşmeden sözeder (Bk. El Biruni, The Chronology of Ancient Nations, Edward Sachau çevirisi, 1879). Doğu İran’da, özellikle Horasan, Quhistan ve Kirman dolaylarında Zaza adını çağrıştıran bir dizi yer adıyla karşılaşılır.

Zuza

Ermenistan’da M.Ö. 522/521 yılında adı anılan bir kale.

Zazana

Eski bir kent adı. Akamenid-Babil savaşlarından ilki Behistun yazıtına göre M.Ö. 521 yılında Fırat havzası üzerindeki bu kentte yer aldı. Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesi'nde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri’nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denilmiştir.[35]

Konuyla ilgili yayınlar

{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"

* I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (2011) ↗* II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (2012) ↗* 38 ra Jü Pelge, Dr. H. Çağlayan, Tij Yayınları* Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache ↗. Dissertation, Universität Düsseldorf.* Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri, M. Kalman, Nujen Yayınlar* Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, , pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)* Dersim, Jandarma Umum Komutanlığı'nın Raporu, Kaynak Yayınları* Dersim Tarihi, Ali Kaya, Can Yayınları* Dersim’de etnik kimlik Gülsün Fırat, “Herkesin bildiği sır: Dersim" adlı kitapta, İletişim Yay., 2010* Dersim Yazıları, Sait Çiya, Tij Yayınları* Dersim Zaza Ayaklanmasının Tarihsel Kökenleri, Ebubekir Pamukçu, Yön Yayıncılık* Dersim-Zaza Tarihi, Seyfi Cengiz* Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997* Die Schwäche der Türkischen Arbeiterbewegung im Kontext der nationalen Bewegung (1908-1945), Hüseyin Çağlayan, Frankfurt, 1995

* Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997* Faruk İremet, "Zonê Ma Zazaki ↗" (Dilimiz Zazaca ↗), (Our language Zaza ↗), Stockholm 1996, İremet Yayınları* İranice Ansiklopedisi Zaza (Dımli) ↗* Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri ↗, Malmîsanij, Deng Yayınları ↗, Îstanbul 1996* Kulê 38i, Munzur Çem, Peri Yayınları* Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler, Ziya Gökalp, Sosyal Yayınlar, Îstanbul 1992* Kürtlük, Türklük, Alevilik, Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri, Prof. Dr. Martin von Bruinessen, , İstanbul 1999.* Türk Toplumunda Zazalar ve Kürtler, Prof. Orhan Türkdoğan, Timaş Yayınları* Türkiye'de Etnik Topluluklar, Peter Alford Andrews, tümzamanlar yay.* Türkiye'nin Etnik Yapısı, Ali Tayyar Önder, Fark Yayınları* Zazalar ve Kızılbaşlar, Nazmi Sevgen, Kalan Yayınları* Zaza Kürtler, Mehmed S. Kaya, Çevirenler: K.Ataş, M.S.Akgönül, Rupel Basım Yayın, İstanbul 2014* Zazalar Üzerine Sosyolojik Tetkikler, H. Reşit Tankut, Kalan Yayınları* Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, Serdar Karabulut, İzmit: Altınkalem Yayınları 2013

Dış bağlantılar

  • Bingöl Üniversitesi Zaza Dili ve Edebiyatı Bölümü ↗
  • Zazader.org ↗ - Zaza Dil ve Kültür Derneği
  • Zazaki.de ↗ - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
  • Zazaki.net ↗ - Zazaca ve Zazalar ile ilgili kültürel, tarihi ve edebi bilgi sitesi
  • Iremet Publishing ↗ - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
  • ZazaPress ↗ - Zaza Dili ve kültür dergisi
  • Enstitüyê Zazaki ↗ - Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü resmi site
  • ↓ ↓ ↓

    1. Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, ''The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives'', Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. Cites two estimates of Zaza-speakers in Turkey, 1,000,000 and 2,000,000, respectively. Accessed online ↗ at Google book search.
    2. Kausen, Ernst: Zaza. http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kause... ↗
    3. Zazaca – Dünü, Bugünü ve Yarını - Zeynep Arslan ↗
    4. 12 Eylül 1980 Darbesi sonrası Türkiye'den göç ↗
    5. Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, S Karabulut, ŞAS el-Palevi - Altın Kalem Yayınları, İzmit, 2013
    6. Pamukçu F. (2011). Zazacada Dilbilgisi Zamanları, Varol M. (Editör) I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları, 291
    7. Keskin, Mesut . "Zaza Dili". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi 1 / 1 (Şubat 2015): 93-114.
    8. Yaşar ARATEMÜR, “Arkaik Kaynaklardan Modern Kaynaklara Zazaca ve Zazalar”, I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011, s. 227-246.
    9. Schmitt, Rüdiger: Altpersische Inschriften der Achämeniden, Wiesbaden, 2009
    10. Christian Leschke: Zazai, In: Rainer Vollkommer: Künstlerlexikon der Antike, Nikol, Hamburg 2007, S.963
    11. Windfuhr, G. (2009). Dialectology VeTopics. G. Windfuhr, The İranian languages (s. 5-43). NY: Routledge.
    12. Farrokh, K. (2007). Shadows in the desert: ancient Persia at war. New York: Osprey Publishing MidlveHouse.
    13. J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a.
    14. Prof. Dr. Teoman Duralı: Zazalar ve Zazaca, Sasani imparatorluğu soyluların ve dillerinin ardıllarıdır ↗
    15. V. Minorsky, Daylam-La Domination des Dailamites, Paris, 1932
    16. W.B.Lockwood, A Panorama of Indo-European Languages, London 1972.
    17. Les Dialects D'avroman Et De Pewa, A. Christensen, 1921, Kopenhag
    18. Perslerin "Behistun Kitabelerinde Deylemlilerin konuştuğu dilin adı 'Zuzu' bugünün anlamıyla Zaza! ↗
    19. Ayşe Hür, “Dersim, Alevistan, Zazaistan”, Taraf Gazetesi, 15/11/2009
    20. Desmala Sure(Almanya),No.9, Aralık 1993, s.25-33
    21. Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, Tekin Yayınevi, c. 4, s. 1524
    22. V. Minorsky, "Kürtler", İslâm Ansiklopedisi'nde, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1979, c. 6, s. 1093
    23. Mac Kenzie,Kurdic Dialect Studies London,1981
    24. G. R. Drıver, The Dispersıon of the Kurds In Ancient Times, JRAS, Ekim 1921
    25. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011
    26. Lutwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, ''Iranian Languages'', Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine.
    27. Mehmet Aydar, Zazaca-Türkçe Sözlük, 1.baskı, İstanbul, 2003, s.11
    28. Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30
    29. Werner E. (2017) Rivers and Mountains A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology, (Kasım 2017)